Cách dạy con không quát mắng: 5 Bí quyết mẹ nhàn
Chén cơm bay tung tóe xuống sàn nhà. Tiếng khóc ré lên chói tai. Đồ chơi vương vãi khắp nơi dù bạn đã dặn dò thu dọn cả chục lần. Quỷ dữ trong người bạn bắt đầu thức giấc. Bạn hít một hơi, lồng ngực căng lên, và rồi… bạn gầm lên.
Đứa trẻ im bặt, rúm ró lại, ánh mắt ngập tràn sự hoảng sợ. Bạn có được sự im lặng mình muốn, nhưng ngay khoảnh khắc đó, một thứ cảm giác tồi tệ mang tên “tội lỗi” lập tức bóp nghẹt tim bạn. Chúng ta ai cũng từng trải qua vòng lặp độc hại này: Mất bình tĩnh – Quát mắng – Ân hận – Tự hứa sẽ thay đổi – Rồi lại mất bình tĩnh.
Làm cha mẹ là một công việc vất vả nhất thế gian nhưng lại không có trường lớp nào đào tạo chính quy. Việc tìm ra cách dạy con không quát mắng không phải là một phép màu đắc đạo sau một đêm, mà là một quá trình tái thiết lập lại chính tâm lý của người lớn.
Trẻ em nghe thấy gì khi chúng ta la hét?
Hãy nhìn vấn đề từ góc độ khoa học thần kinh. Khi bạn cất cao giọng với một thái độ đe dọa, não bộ của đứa trẻ lập tức kích hoạt trạng thái “chiến đấu, bỏ chạy hoặc đóng băng” (fight, flight or freeze) do hạch hạnh nhân (amygdala) điều khiển. Lượng cortisol – hormone căng thẳng – bơm ồ ạt vào máu.
Lúc này, phần não trước trán (prefrontal cortex) – nơi phụ trách tư duy logic, thấu cảm và tiếp thu bài học – hoàn toàn bị ngắt kết nối.
Nói một cách dễ hiểu: Trẻ không hề nghe thấy bài học đạo lý hay quy tắc nào từ bạn cả. Chúng chỉ nghe thấy tiếng gầm của một con thú dữ đang đe dọa sự an toàn của chúng. Chúng ngoan ngoãn dọn đồ chơi hay nín khóc không phải vì chúng hiểu mình sai. Chúng làm vậy để sinh tồn.
Sự phục tùng dựa trên nỗi sợ hãi là một cái bẫy. Nó tạo ra ảo giác rằng việc quát mắng có hiệu quả. Nhưng về lâu dài, những đứa trẻ lớn lên trong tiếng la hét thường phát triển theo hai xu hướng: Hoặc trở nên nhút nhát, tự ti, luôn lấy lòng người khác; hoặc trở nên chống đối, lươn lẹo và giải quyết vấn đề bằng bạo lực y như cách chúng bị đối xử.
Thay đổi hệ quy chiếu: Quát mắng là biểu hiện của sự bất lực
Nhiều người vịn vào cớ “thương cho roi cho vọt” hoặc cho rằng la mắng là cách thể hiện uy quyền. Sự thật thì hoàn toàn ngược lại.
Uy quyền thực sự đến từ sự điềm tĩnh. Khi bạn la hét, bạn đang gửi đi một thông điệp vô hình tới đứa trẻ: “Bố/mẹ không thể kiểm soát được cảm xúc của chính mình, và con đang là người điều khiển trạng thái tâm lý của bố/mẹ”.
Làm sao chúng ta có thể yêu cầu một đứa trẻ ba tuổi, năm tuổi kiểm soát cơn giận của chúng, trong khi chính chúng ta – những người trưởng thành với bộ não đã phát triển hoàn thiện – lại nổi điên lên chỉ vì một vết mực trên tường?
Tìm kiếm cách dạy con không quát mắng chính là hành trình tìm lại quyền kiểm soát nội tâm của người lớn, trước khi uốn nắn hành vi của trẻ nhỏ.
Cẩm nang thực hành: Cách dạy con không quát mắng từ gốc rễ
Sẽ không có một câu thần chú nào khiến đứa trẻ bỗng dưng ngoan ngoãn 100%. Tuy nhiên, việc áp dụng các chiến lược tâm lý dưới đây sẽ giúp bạn bẻ gãy chu kỳ la hét.
Kỹ thuật “Tạm dừng” (The Power of the Pause)
Giữa tác nhân kích thích (trẻ làm sai) và phản ứng của bạn (quát mắng) luôn tồn tại một khoảng trống. Làm chủ được khoảng trống đó, bạn làm chủ được tình huống.
Khi cảm thấy máu nóng dồn lên mặt, đừng mở miệng ra nói bất cứ điều gì. Cắn chặt môi lại. Hít một hơi thật sâu đến căng phồng bụng, và thở ra từ từ. Đếm từ 1 đến 6. Nếu 6 giây chưa đủ, hãy nói: “Mẹ đang rất tức giận. Mẹ cần vào phòng rửa mặt 2 phút để bình tĩnh lại, sau đó chúng ta sẽ nói chuyện”.
Hành động rời đi không phải là trốn tránh. Nó là cách bạn làm mẫu cho con thấy kỹ năng quản lý cơn giận tuyệt vời nhất.
Hạ thấp trọng tâm và “Kết nối trước, chỉnh lý sau”
Đừng bao giờ đứng sừng sững từ trên cao chỉ tay xuống mặt một đứa trẻ. Sự chênh lệch về thể hình tạo ra áp lực tâm lý cực lớn.
Hãy ngồi xổm xuống, hoặc bế trẻ lên sao cho tầm mắt của bạn ngang bằng với tầm mắt của con. Chạm nhẹ vào tay hoặc xoa vai trẻ. Sự tiếp xúc vật lý nhẹ nhàng này kích thích tiết ra oxytocin, giúp cả bạn và con hạ nhiệt.
Tiếp theo, hãy gọi tên cảm xúc của trẻ. “Bố thấy con đang rất bực mình vì em Bo giành đồ chơi của con, đúng không?”. Khi trẻ thấy mình được thấu hiểu, sự chống đối sẽ giảm đi một nửa. Chỉ khi trẻ gật đầu và dịu lại, bạn mới bắt đầu đưa ra giới hạn: “Nhưng chúng ta không được phép đánh em. Con có thể ra xin lại hoặc rủ em cùng chơi”.
Sức mạnh của sự thì thầm
Đây là một thủ thuật tâm lý vô cùng thú vị và hiệu quả. Khi trẻ bắt đầu la hét hoặc ăn vạ, bản năng của chúng ta là cố gắng nói to hơn để lấn át âm thanh của chúng. Đừng làm vậy. Cuộc đua âm lượng sẽ không bao giờ có hồi kết.
Thay vào đó, hãy đột ngột hạ giọng xuống mức thì thầm. Vừa đủ nghe. Rất chậm rãi và rành mạch. Trẻ sẽ buộc phải ngừng khóc, im lặng và tập trung lắng nghe để biết bạn đang nói gì. Sự tĩnh lặng đột ngột của bạn tạo ra một lực hút mạnh mẽ hơn bất kỳ tiếng quát tháo nào.
Sử dụng hệ quả tự nhiên thay vì trừng phạt
Quát mắng thường đi kèm với những lời đe dọa sáo rỗng: “Nếu con không ăn, mẹ sẽ ném hết đồ chơi đi!”. Trẻ em rất thông minh, chúng thừa biết bạn sẽ không làm thế. Sự răn đe mất tác dụng.
Cách dạy con không quát mắng đề cao việc sử dụng hệ quả logic và tự nhiên.
- Thay vì hét: “Đi tắm ngay lập tức, không thì đừng trách!”
- Hãy nói: “Đến giờ tắm rồi. Nếu con tắm xong sớm, chúng ta sẽ có 15 phút đọc sách trước khi ngủ. Nếu con chần chừ, thời gian đọc sách sẽ hết. Tùy con quyết định”.
Nếu trẻ chọn không tắm ngay, hãy bình thản cất sách đi khi đến giờ ngủ. Khóc lóc kêu gào? Cứ để trẻ khóc, và bạn nhẹ nhàng đáp: “Mẹ rất tiếc nhưng thời gian đã hết. Ngày mai con tắm sớm hơn thì mình lại đọc nhé”. Giữ nguyên nguyên tắc một cách điềm tĩnh. Trẻ sẽ tự rút ra bài học mà không cần bạn phải hao tâm tổn trí gào thét.
Giải mã các “Điểm nóng” thực tế
Lý thuyết luôn dễ hơn thực hành. Hãy cùng mang những chiến lược trên áp dụng vào các kịch bản thực tế đã làm điên đầu không biết bao nhiêu thế hệ phụ huynh.
Kịch bản 1: Trẻ lăn ra ăn vạ giữa siêu thị vì đòi mua đồ chơi
- Áp lực của bạn: Ánh mắt phán xét của những người xung quanh. Bạn cảm thấy xấu hổ và muốn quát con để nhanh chóng kết thúc sự mất mặt này.
- Cách giải quyết: Quên những người xung quanh đi. Con bạn quan trọng hơn thể diện của bạn lúc này. Hạ người xuống ngang tầm con: “Mẹ biết con rất thích chiếc ô tô này. Nhưng hôm nay trong danh sách mua sắm không có ô tô. Mình cất nó đi nhé”. Trẻ tiếp tục gào khóc? Hãy bế bổng trẻ lên (hoặc dắt tay dứt khoát), bỏ lại xe hàng và đi thẳng ra xe hoặc khu vực vắng vẻ. Ngồi cạnh con đến khi cơn khóc dứt. Không thỏa hiệp, không quát tháo.
Kịch bản 2: Buổi sáng kinh hoàng trước khi đi học
- Áp lực của bạn: Muộn giờ làm. Trẻ lề mề, mặc quần áo chậm, ngậm đồ ăn.
- Cách giải quyết: Việc quát “Nhanh lên!” 50 lần một buổi sáng chỉ làm không khí thêm ngột ngạt. Hãy thiết lập thói quen từ tối hôm trước: Soạn sẵn quần áo, balo. Buổi sáng, dùng công cụ hỗ trợ như đồng hồ đếm ngược. “Khi chuông reo mà con chưa mang xong giày, chúng ta sẽ cầm giày ra xe đi chân đất nhé”. Và làm thật. Một lần đi chân đất ra xe sẽ hiệu quả hơn một ngàn lời giục giã.
Chấp nhận sự không hoàn hảo và nghệ thuật xin lỗi
Viết ra những điều này không có nghĩa tôi hay bất cứ chuyên gia tâm lý nào có thể giữ bình tĩnh 24/7. Sẽ có những ngày bạn kiệt sức vì deadline công việc, cãi nhau với bạn đời, tắc đường, và đứa con ở nhà thì vô tình đổ mực lên chiếc sofa mới.
Bạn vỡ vụn. Bạn quát mắng con. Lớn tiếng và cay nghiệt.
Đừng dằn vặt bản thân đến mức tuyệt vọng. Chúng ta là con người. Điều làm nên một người cha/người mẹ tuyệt vời không phải là không bao giờ mắc lỗi, mà là cách chúng ta xử lý sau khi mắc lỗi.
Khi cơn giận qua đi, hãy đến bên con. Ngồi xuống và nhìn vào mắt đứa trẻ.
“Mẹ xin lỗi con. Lúc nãy mẹ đã nổi giận và quát con rất to. Hành động la hét của mẹ là sai. Đáng lẽ mẹ nên bình tĩnh nói cho con biết việc đổ mực ra ghế làm mẹ buồn thế nào. Mẹ sẽ cố gắng để không la hét như vậy nữa. Con tha lỗi cho mẹ nhé?”.
Lời xin lỗi của bạn không làm giảm đi uy quyền, mà nó hàn gắn tổn thương. Nó dạy cho đứa trẻ biết rằng: Dù bố mẹ có làm sai, tình yêu bố mẹ dành cho con vẫn không thay đổi. Nó cũng dạy con bài học về sự chịu trách nhiệm trước hành vi của chính mình – một bài học đắt giá mà không cuốn sách giáo khoa nào dạy được.
Trưởng thành cùng con là một hành trình tu sửa chính mình. Nuôi dưỡng một đứa trẻ trong sự điềm tĩnh, rành mạch và tôn trọng không tạo ra những đứa trẻ yếu đuối. Nó tạo ra những con người có nội lực vững vàng, biết yêu thương đúng cách và không bao giờ phải gồng mình dùng bạo lực ngôn từ để lấp liếm sự bất an trong tâm hồn. Cứ kiên nhẫn gieo mầm điềm tĩnh, bạn sẽ gặt hái được một tuổi thơ bình yên cho con và một tâm trí tự do cho chính mình.
